Wat betekent toonsoort in de muziek?

1. Wat is toonsoort?

Toonsoort is een bekende muziekterm en betekent: de tonen van een toonladder waaruit een muziekstuk grotendeels bestaat.

Zolang een stuk vooral de tonen van één bepaalde toonladder gebruikt, kun je spreken van een specifieke toonsoort waarin het muziekstuk staat.

Een muziekstuk bestaat grofweg uit melodieën met bijbehorende akkoorden. Lees ook mijn hoofdpagina over akkoorden.

Die melodieën en akkoorden zijn vaak opgebouwd uit tonen die uit dezelfde toonladder komen. Neem bijvoorbeeld de toonladder C-majeur. Die bestaat uit zeven specifieke tonen: C D E F G A B, alle witte toetsen op de piano.

Als de melodie en de akkoorden van een stuk zijn bedacht en geschreven met behulp van deze zeven tonen, kun je zeggen: het stuk staat in C-majeur.

Je kunt de term ’toonsoort’ vergelijken met een taal die je spreekt.

De woorden van de Nederlandse taal zijn in de muziek te vergelijken met de tonen van een specifieke toonladder. Wanneer je vooral Nederlandse woorden, zinnen en grammatica gebruikt, kun je zeggen dat je Nederlands spreekt, of dat een tekst in het Nederlands staat.

Zo werkt het ook in de muziek: wanneer je grotendeels gebruik maakt van de tonen van de toonladder C-majeur, staat een muziekstuk in de toonsoort C-majeur.

Onthoud voor het gemak deze formule:

“Melodie + akkoorden binnen een toonladder = toonsoort”

2. Majeurtoonsoort en mineurtoonsoort

In de muziek bestaan verschillende soorten toonladders. De twee bekendste zijn de majeurtoonladder en de mineurtoonladder. Daarom zijn er zowel majeur- als mineurtoonsoorten.

(1) Majeurtoonsoort: als je de tonen C D E F G A B gebruikt als basismateriaal voor een muziekstuk, werk je met de toonladder C-majeur (zie fig. 1). Je zegt dan: het stuk staat in de toonsoort C-majeur, of korter: het stuk staat in C. Gebruik je de toonladder G-majeur als uitgangspunt, dan staat het stuk in G-majeur. Zo werkt dit principe voor alle majeurtoonladders.

Figuur 1. Toonladder C-majeur

(2) Mineurtoonsoort: als je de tonen c d es f g as bes gebruikt als basismateriaal voor een muziekstuk, werk je met de toonladder c-mineur (zie fig. 2). Je zegt dan: het stuk staat in de toonsoort c-mineur. Gebruik je de toonladder g-mineur als uitgangspunt, dan staat het stuk in g-mineur.

Figuur 2. Toonladder c-mineur

3. Hoe herken je in je bladmuziek een toonsoort?

Iedere toonladder heeft een vast aantal witte en/of zwarte tonen. C-majeur heeft geen zwarte tonen, maar G-majeur wél. Die heeft de F#, dus 1 kruis. Een kruis is een verhoging van een witte naar een zwarte toets (zie fig. 3).

Figuur 3. Toonladders C & G-majeur

Als je in je bladmuziek kijkt naar het begin van elke notenbalk, zie je daar meestal een aantal kruisen of mollen. Een mol is een verlaging van een witte naar een zwarte toets. Die kruisen en mollen aan het begin van een stuk bepalen de toonsoort.

Als je je toonladders kent, kun je afleiden in welke toonsoort het stuk staat. Een stuk met één kruis staat bijvoorbeeld in G-majeur (zie fig. 4).

Een stuk zonder kruisen of mollen staat in C-majeur. Zo weet je vooraf welke reeks tonen je grotendeels gaat tegenkomen. Dat maakt het onthouden van witte en zwarte toetsen een stuk overzichtelijker.

Figuur 4. Voortekens van de toonsoort G-majeur

De tekst gaat hieronder verder…

4. Wat is het verschil tussen toonsoort en toonladder?

Als een stuk in C-majeur staat, waarom zeg je dan niet gewoon: “Het stuk staat in de toonladder C-majeur”? Waarom gebruik je de term ‘toonsoort’ en niet ‘toonladder’?

Dat is een goede en lastige vraag.

Elke toonladder heeft zijn eigen specifieke tonen. De toonladder C-majeur bestaat uit C D E F G A B. De toonladder G-majeur bestaat uit G A B C D E F#. De toon F is daar dus verhoogd. Op de piano speel je dan een zwarte toets. Waarom dat zo is, leg ik in een andere blog uit.

Nu komt het belangrijke punt: een muziekstuk hoeft niet volledig te bestaan uit alleen de tonen van één toonladder. Een componist of muzikant kan af en toe tonen gebruiken die buiten de toonladder C-majeur vallen. Denk bijvoorbeeld aan een F# of een andere zwarte toets, terwijl het stuk toch in C-majeur staat. Je zegt dan niet meteen dat het stuk in de toonladder G-majeur staat.

Waarom niet?

Omdat het stuk grotendeels is opgebouwd uit de tonen van de toonladder C-majeur. De afwijkende tonen, zoals die F#, komen minder vaak voor. Het stuk behoudt daardoor een duidelijke samenhang in klank, omdat vrijwel het hele muziekstuk is gebaseerd op de tonen van de toonladder C-majeur.

Ik vergeleek eerder de term toonsoort met een taal.

Wanneer je grotendeels Nederlandse woorden, zinnen en grammatica gebruikt, kun je zeggen dat je Nederlands spreekt. Als je Nederlands spreekt en af en toe een Engels leenwoord gebruikt, zeggen we niet dat je ineens Engels spreekt. Hooguit dat je een Engels woord gebruikt.

Als je, wanneer je spreekt, voor het grootste deel Nederlandse woorden gebruikt, ontstaat er samenhang, namelijk de Nederlandse taal. Die samenhang verdwijnt als je steeds woorden uit verschillende talen door elkaar gebruikt.

Bijvoorbeeld: “People kunnen verduras essen di l’été.” Daar valt weinig van te maken, omdat de samenhang ontbreekt.

Maar wat gebeurt er als je in een gesprek echt van taal verandert? Dus niet één of vijf Engelse leenwoorden gebruikt, maar een tijdlang volledig Engels spreekt. Dan ben je van Nederlands naar Engels overgestapt. Datzelfde kan in muziek gebeuren. Een stuk kan beginnen in C-majeur en halverwege overgaan naar G-majeur. Dan is de toonsoort veranderd. Dat noemen we modulatie. In een ander blog leg ik uit wat modulatie betekent en hoe dat werkt.

De term ‘toonsoort’ verwijst in de muziek dus naar een bepaalde samenhang. Een toonladder is daarentegen een specifieke verzameling tonen. In een muziekstuk kun je af en toe afwijken van één toonladder, zonder dat de samenhang verdwijnt. Daarom is het logischer om te spreken van een toonsoort dan van een toonladder.

Vind je deze theorie lastig te begrijpen vanuit tekst, dan kun je ook mijn online pianocursus akkoorden en begeleiden in popmuziek volgen. Daar leg ik het stap voor stap uit met speelvoorbeelden.

5. Geen toonsoort?

Een toonsoort zorgt voor samenhang doordat je grotendeels dezelfde tonen gebruikt. Maar wat gebeurt er als je juist voortdurend verschillende tonen door elkaar gebruikt, bijvoorbeeld alle witte en zwarte toetsen? Kun je dan nog wel spreken van een toonsoort?

Eerder gebruikte ik het taalvoorbeeld van een zin waarin woorden uit verschillende talen door elkaar staan: “People kunnen verduras essen di l’été.”

Daarbij zei ik: “Daar valt weinig van te maken, omdat de samenhang ontbreekt.” Toch kun je dat natuurlijk wel degelijk doen. Niemand houdt je tegen om zo’n zin of tekst te bedenken.

In de muziek gebeurt iets vergelijkbaars. Sommige componisten, vooral in modern-klassieke muziek of moderne jazz, gebruiken alle tonen door elkaar. Er overheerst dan geen enkele vaste reeks witte of zwarte toetsen. Alles wordt gecombineerd. In zo’n geval is het idee van een majeur- of mineurtoonsoort niet meer van toepassing. Het stuk staat dan niet in een specifieke toonsoort.

De één vindt dit soort muziek interessant, de ander minder prettig om te horen.

6. Wat heb je eraan om te weten wat toonsoort is?

Vrijwel alle muziek staat in een bepaalde toonsoort.

• Als vocalist is het handig om te weten in welke toonsoorten je prettig zingt. Zo kun je vooraf bepalen in welke toonsoort je een stuk uitvoert en voorkom je dat het te hoog of te laag voor je stem ligt. Je ziet vaak dat vocalisten de keuze van de toonsoort aan de muzikanten overlaten, bijvoorbeeld bij een auditie, competitie of repetitie. Soms omdat ze niet precies weten wat een toonsoort is of in welke toonsoort ze zingen. Dat kan onnodige problemen geven tijdens een optreden. Wil je als vocalist deze theorie leren en jezelf leren begeleiden op de piano? Volg dan de online piano cursus piano begeleiden.
• Als muzikant die samenwerkt met anderen kun je duidelijk afspreken in welke toonsoort jullie een stuk spelen. Bij improvisatie weet je dan welke tonen goed passen binnen het stuk. Dat helpt om met meer zekerheid te spelen.
• Als je weet in welke toonsoort een stuk staat dat je moet oefenen, weet je vooraf welke toonladder grotendeels wordt gebruikt. Daardoor weet je ook welke witte en zwarte toetsen je kunt verwachten. Dat maakt het onthouden van duizenden noten per lied een stuk overzichtelijker. Je hoeft niet steeds per maat opnieuw te denken: “O ja, hier is een toon verhoogd of verlaagd.” Dit is een vorm van groeperen van informatie, ook wel chunking genoemd, een efficiënte manier van studeren. Lees hierover ook mijn blog over chunking.

Kennis en inzicht in toonsoorten bieden dus duidelijke voordelen bij het maken en spelen van muziek.

De tekst gaat hieronder verder…

7. Samenvatting

1. Toonsoort betekent: de toonladder waaruit een muziekstuk grotendeels bestaat. Dus wanneer je bijvoorbeeld grotendeels gebruik maakt van de tonen van de specifieke toonladder C-majeur, staat een muziekstuk in de toonsoort C-majeur. Melodie + akkoorden in de toonladder = toonsoort
2. Majeurtoonsoort betekent: Je neemt als basismateriaal voor een muziekstuk een Majeurtoonladder zoals C-majeur.
3. Mineurtoonsoort betekent: Je neemt als basismateriaal voor een muziekstuk een mineurtoonladder zoals g-mineur.
4. Je herkent een toonsoort op bladmuziek door te kijken naar het aantal kruisen of mollen aan het begin van iedere regel met noten.
5. De term ‘toonsoort’ verwijst naar een bepaalde samenhang. Terwijl een ‘toonladder’ alleen een hele specifieke set aan tonen is.
6. Muziekstukken hoeven geen toonsoort te hebben. Je kan bijvoorbeeld evenveel willekeurige witte en zwarte toetsen gebruiken.
7. Toonsoortkennis zorgt ervoor dat je als zanger(es) weet op welke hoogte je een stuk zingt. Als muzikant weet je bijvoorbeeld welke tonen je kan gebruiken in je improvisatie. En mensen die bladmuziek instuderen hebben een ‘kapstok’ voor het onthouden van de muzieknoten.
8. Een beetje kennis van toonsoorten vergroot je muziekinzicht, wat erg handig is als je muziek studeert en speelt!

Speel je piano en zoek je een diepgaande online piano cursus popmuziek of jazz muziek?

Daarin leer ik je alles over theorie, improviseren, begeleiden en solo!