Alle kerktoonladders praktisch en visueel uitgelegd

Kerktoonladders, ook wel ‘modi’ (enkelvoud: modus) genoemd, zijn voorlopers van wat we nu toonsoort noemen. Ze komen uit de middeleeuwse kerkmuziek en worden nog steeds gebruikt in allerlei muziekstijlen. Onderaan dit blog staan voorbeelden per genre.

Je hoort modi in klassieke muziek (bijvoorbeeld Debussy), jazz (zoals Miles Davis’ ‘So What’), filmmuziek (bijvoorbeeld Thomas Newmans ‘Shawshank Redemption’), popmuziek (zoals Michael Jacksons ‘Earth Song’) en diverse soorten wereldmuziek. Ze helpen bij het begrijpen en spelen van muziek in het algemeen.

Er zijn zeven kerktoonladders: aeolisch, dorisch, frygisch, locrisch, ionisch, lydisch en mixolydisch. Elke ladder heeft een eigen patroon van hele en halve tonen en daardoor een eigen klank.

Hieronder volgt een visueel overzicht van deze kerktoonladders. Maar eerst een verduidelijking over de verschillende termen.

In de muziektheorie en praktijk zijn verschillende synoniemen aanwezig voor kerktoonladders: middeleeuwse ladders, kerkmodi, kerktoonsoort, kerktoonreeks en modale ladders.

De termen modus en modi waren tot het einde van de middeleeuwen gebruikelijk voor wat wij nu toonsoorten noemen. Daarom is modi nauwkeuriger dan toonladder of toonsoort.

Omdat deze ladders in het westen zijn ontstaan vanuit de kerkmuziek wordt vaak de term kerkmodi gebruikt. In jazz hoor je vooral modale ladders, vooral binnen modal jazz.

Sommigen beschouwen de termen ‘kerk’ of ‘middeleeuws’ als te gekleurd, omdat modi ook buiten het westen bekend waren, van Azië tot het Midden-Oosten. Dat verandert weinig aan de theorie of de speelpraktijk zolang duidelijk is waarover je het hebt.

Elke kerkmodus heeft een specifiek patroon van hele en halve toonafstanden. Dit zorgt voor een uniek geluid en karakter. Het onthouden van al deze afstanden kan echter lastig zijn.

Het helpt om de modi in twee groepen te delen: majeurachtig en mineurachtig. Een modus is namelijk een gewone majeur of mineurtoonladder met een extra verhoging (#) of verlaging (b).

Met basiskennis van toonladders vind je elke modus snel. De majeurachtige modi worden hieronder eenvoudig op een rij gezet vanuit C majeur, en de mineurachtige vanuit A mineur. Ook wordt het specifieke karakter van elke modus vermeld.

De majeurachtige modi worden eenvoudig op een rij gezet vanuit C majeur, en de mineurachtige vanuit A mineur. Ook wordt het specifieke karakter van elke modus vermeld.

1. Ionisch (onze normale majeur) = C D E F G A B
2. Lydisch (majeur met verhoogde 4) = C D E F# G A B (karakter: dromerig, open, sprookjes)
3. Mixolydisch (majeur met verlaagde 7) = C D E F G A Bb (karakter: stevig, landelijk)

4. Aeolisch (onze normale mineur) = A B C D E F G
5. Dorisch (mineur met verhoogde 6) = A B C D E F# G (karakter: landelijk, hoopvol, sprookjes)
6. Frygisch (mineur met verlaagde 2) = A Bb C D E F G (karakter: Spaans, spanning)
7. Locrisch (mineur met verlaagde 2 en 5) = A Bb C D Eb F G (karakter: spanning, donker)

Wil je bijvoorbeeld de dorische ladder van E-mineur vinden? Dat is de toonladder E-mineur met een #6: E F# G A B C# D E.

De tekst gaat hieronder verder…

De kerktoonladders kunnen worden verdeeld in twee categorieën: majeur en mineur. Houd bij deze indeling altijd rekening met de specifieke verhogingen (#) of verlagingen (b). Gebruik het onderstaande plaatje als ‘ezelsbruggetje’ om de modi eenvoudig te vinden:

De drie majeurachtige staan voor het gemak op een rij vanuit C majeur. De vier mineurachtige vanuit A mineur.

Je kunt ze op twee manieren oefenen:

1. Speel ze als ladder
2. Improviseer met de modi

Het spelen van kerktoonladders is nuttig, maar improviseren ermee is nog effectiever. Hierdoor leer je ze beter spelen en herkennen binnen een ‘muziekcontext’.

Ladders spelen is nuttig, maar improviseren werkt vaak beter. Je leert de klank sneller herkennen binnen een muzikale context.

1. Speel met links alleen een kwint (de toon A + E)
2. Speel met rechts een eenvoudige melodie in A-mineur (A B C D E F G).
3. Verhoog of verlaag de specifieke toon die bij de modus hoort. Bijvoorbeeld de F naar F# als je een A-dorische klank wil. Of de B naar Bb als je een A-frygische klank wilt.
4. Jazz pianisten kunnen links een septiem-akkoord spelen, zoals Am7 en rechts de dorische ladder van A.
5. Gitaristen of andere solo instrumenten kunnen een dorische ladder gebruiken op ieder mineur-7 akkoord.

Met een kleine aanpassing van één of twee tonen ontstaat direct een nieuwe sfeer. Dat werkt goed wanneer je het conceptuele overzicht in je hoofd hebt. Dan weet je precies waar de variaties zich bevinden.

Je vindt hieronder alleen voorbeelden van de vijf kerk modi en niet de ionisch en aeolisch. Die vijf zijn immers de afwijkende klankvarianten.

Pop

1. Red Hot Chili Peppers – ‘Scar Tissue’. Het gitaarriffje gebruikt A dorisch.
2. Michael Jackson – ‘Earth Song’. Grotendeels in de dorische modus.
3. The Beatles – ‘Eleanor Rigby’. Het coupletgedeelte gebruikt C dorische modus.
4. Green Day – ‘Boulevard of Broken Dreams’. Af en toe F# dorisch.
5. Guns N’ Roses – ‘Sweet Child o’ Mine’. In de solo van Slash in het midden van het nummer wordt de B dorisch verkent.

Jazz

1. Miles Davis/Bill Evans – ‘So What’. Geheel in D-dorisch en Eb-dorisch.
2. John Coltrane – ‘Impressions’. In D-dorisch.
3. Herbie Hancock – ‘Cantaloupe Island‘. In D-dorisch.

Klassiek

1. Maurice Ravel – ‘Pavane pour une infante défunte’. Enkele dorische passages.
2. Ralph Vaughan Williams – ‘Fantasia on a Theme by Thomas Tallis’. Enkele harmonische en melodische dorische elementen.

Pop

1. Ricky Martin – ‘Livin’ La Vida Loca’. Door de E frygische modus, krijgt het een Latijns-Amerikaans geluid.
2. Santana ft. Rob Thomas – ‘Smooth’. De A frygische modus in de gitaarsolo’s.
3. Santana – ‘Black Magic Woman’. Enkele passages in D frygisch.

Jazz

1. Chick Corea – ‘Spain’. Delen in F# frygisch.
2. Chick Corea – ‘La Fiesta’. Dit nummer bevat een E frygisch gedeelte.
3. Dizzy Gillespie – ‘Con Alma’.

Klassiek

1. Hector Berlioz – ‘Symfonie Fantastique’. In het vierde deel, “Marche au Supplice” wordt de C frygische modus gebruikt.
2. George Gershwin – ‘Rhapsody in Blue’. Enkele passages met de Frygische modus.

Pop

1. The Beatles – ‘Helter Skelter’. Een riff in E locrisch tijdens het intro en de coupletten.
2. Rush – ‘YYZ’. Een basgitaarriff in F# locrisch.
3. Pantera – ‘13 Steps to Nowhere’. Een refreinriff in C# locrisch.
4. Black Sabbath – ‘Black Sabbath’. Een riff in F# locrisch.

Jazz

1. John Coltrane – ‘Impressions’. De baslijn en de akkoorden suggereren E locrisch.
2. Thelonious Monk – ‘Pannonica’. De melodie en harmonie hinten naar de locrische modus.

Klassiek

3. Nikolai Kapustin – ‘Etude in Locrian Mode’. Geheel in locrisch.
4. Charles-Valentin Alkan – ‘Prelude in B Locrian’. Geheel in locrisch.
5. George Crumb – ‘Locrian Fantasy’. Geheel in locrisch.

Pop

1. Guns N’ Roses – ‘Sweet Child o’ Mine’. De iconische gitaarsolo van Slash bevat lydische elementen.
2. Stevie Nicks – ‘Edge of Seventeen’. Dit nummer gebruikt B lydisch.
3. Marvin Gaye – ‘What’s Going On’. Een lydische riff in de intro.

Jazz

1. Herbie Hancock – ‘Maiden Voyage’. In de F Lydische modus.
2. John Coltrane – ‘Giant Steps’. Enkele passages met de Lydische modus.

Klassiek

1. Claude Debussy – ‘Prelude to the Afternoon of a Faun’. Enkele lydische passages.
2. Igor Stravinsky – ‘The Rite of Spring’. Enkele lydische passages.
3. Hector Berlioz – ‘Symfonie fantastique’. Het vijfde deel, “Songe d’une nuit du sabbat”, gebruikt lydische elementen.

Pop

1. The Beatles – ‘Norwegian Wood’. Vooral in mixolydisch.
2. Coldplay – ‘Clocks’.
3. Lynyrd Skynyrd – ‘Sweet Home Alabama’. In de G mixolydische modus.
4. Jimi Hendrix – ‘All Along the Watchtower’. In de D mixolydische modus.
5. Stevie Wonder – ‘Superstition’. In de C# mixolydische modus.

Jazz

1. Miles Davis – ‘All Blues’.
2. John Coltrane – ‘Mr. PC.’ Gebaseerd op de F mixolydische modus.
3. Miles Davis – ‘Freddie Freeloader’. Gebaseerd op de Bb mixolydische modus.

Klassiek

1. George Frideric Handel – ‘The Water Music’. Het deel genaamd “Hornpipe” gebruikt mixolydisch.
2. Ludwig van Beethoven – ‘Symfonie Nr. 3 (Eroica)’. Enkele passages in mixolydisch.
3. Antonín Dvořák – ‘Symfonie Nr. 9’. Het vierde deel, “Uit de Nieuwe Wereld”, bevat een mixolydische melodie.

De tekst gaat hieronder verder…