Wat betekent modulatie in de muziek?

Muziektheorie | 1 mei 2020 | Roy Harmanus | Leestijd: 5 minuten

Modulatie betekent kort gezegd: een verandering van de toonsoort. Een overgang van de ene toonsoort naar de andere toonsoort. De technische muziekterm ‘modulatie’ is een onderdeel van het vakgebied ‘muziektheorie’.

Dat was de korte versie. Maar je moet dan natuurlijk ook weten wat ‘toonsoort’ betekent en welke ‘soorten modulaties’ er zijn.

Zoek je ook een korte en praktische blog over moduleren? Lees dan zeker mijn blog “Moduleren van C naar D: hoe doe je dat?“.

Wat betekent toonsoort?

Toonsoort betekent de tonen van een specifieke toonladder waaruit het muziekstuk grotendeels bestaat. Met die toonladdertonen maak je dus de melodie en de akkoorden.

Zolang je vooral de tonen van een bepaalde toonladder gebruikt in een muziekstuk, kan je spreken van een bepaalde toonsoort. De bekendste toonsoorten zijn Majeur en mineur.

In mijn blog ‘Wat betekent toonsoort in de muziek’ leg ik je uitgebreid uit wat toonsoort betekent.

Plotselinge en geleidelijke modulatie

Voordat we ingaan op de drie soorten modulaties, verhelder ik eerst twee begrippen die het karakter van een modulatie beschrijven.

Als je een verandering van toonsoort hebt, kan dat plotseling of geleidelijk gebeuren.

  1. Plotselinge modulatie: je hebt een verandering van toonsoort waarbij er géén gemeenschappelijk akkoord tussen de toonsoorten is. Er is geen vloeiende overgang van akkoorden.
  2. Geleidelijke modulatie: je hebt een verandering van toonsoort waarbij er wel gemeenschappelijke akkoorden tussen de toonsoorten zijn. Er is een vloeiende overgang.

De drie soorten modulaties die ik je nu ga leren vallen onder ‘geleidelijke modulatie’. Waarschijnlijk worden gaandeweg de bovenstaande omschrijvingen nog duidelijker.

Drie soorten geleidelijke modulaties: diatonisch, chromatisch en enharmonisch

In de muziek (of in de muziektheorie) kan je op 3 manieren geleidelijk moduleren:

  1. Diatonische modulatie
  2. Chromatische modulatie
  3. Enharmonische modulatie

Wat houden deze termen in?

Wat betekent diatonische modulatie?

Bij een diatonische modulatie moduleer je op basis van een standaard gemeenschappelijk akkoord in de uitgangs- en de doeltoonsoort.

Stel je wilt een modulatie van de toonsoort C-majeur naar G-majeur. C-majeur noemen we dan je uitgangstoonsoort. En G-majeur noemen we de doeltoonsoort.

Je hebt dus een akkoord nodig dat zowel in de uitgangstoonsoort C-majeur als in doeltoonsoort G-majeur voorkomt. Dat gemeenschappelijke akkoord tussen beide toonsoorten noemen we een spil-akkoord. Je gaat dat spil-akkoord gebruiken om te moduleren van de toonsoort C-majeur naar de toonsoort G-majeur.

Met ‘standaard akkoord’ bedoel ik: de akkoorden die je hebt als je op een majeur- of mineur-toonladder akkoorden bouwt.

Welke akkoorden komen ‘standaard’ voor in de toonsoort C-majeur? De volgende 7 akkoorden:

C (c-e-g), Dm (d-f-a), Em (e-g-b), F (f-a-c), G (g-b-d), Am (a-c-e), Bdim (b-d-f).

Welke akkoorden komen ‘standaard’ voor in de toonsoort G-majeur? De volgende 7 akkoorden:

G (g-b-d), Am (a-c-e), Bm (b-d-f#), C (c-e-g), D (d-f#-a), Em (e-g-b), F#dim (F#-a-c).

Welke spilakkoorden (gemeenschappelijke akkoorden) zijn er dus tussen de toonsoorten C-majeur en G-majeur? Dat zijn er 4:

C, Em, G en Am.

Stel je speelt een akkoordenschema in C-majeur zoals C | F | G | C  |. Dan kan je daarna als spil-akkoord Em spelen en vervolgens een akkoordenschema in G-majeur zoals C | D | G.

Dus je krijgt in totaal het volgende schema: C | F | G | C | Em | C | D | G |.

Deze overgang klinkt vloeiend en soepel, omdat je een akkoord gebruikt dat beide toonsoorten gemeenschappelijk hebben. En omdat je een gemeenschappelijk akkoord (spil-akkoord) hebt gebruikt dat standaard in de toonsoorten voorkomt, noemen we de overgang een ‘diatonische modulatie’.

Wat betekent chromatische modulatie?

Bij een chromatische modulatie moduleer je op basis van een ‘aangepast gemeenschappelijk akkoord’ in de uitgangs- en de doeltoonsoort.

Chromatisch betekent dat je afstanden tussen de tonen een halve toon zijn. Bijvoorbeeld als je van de toon C naar de toon C# gaat. Wat is dus het verschil met een diatonische modulatie? Het verschil is dat je dat gemeenschappelijke akkoord hebt verkregen door één toon in je akkoord met een half te verlagen of te verhogen. Je hebt dus niet de standaardakkoorden van je toonladder gebruikt. Je hebt een chromatische aanpassing gedaan. Ik zal het verhelderen met een voorbeeld.

Stel je wilt een modulatie van de toonsoort C-majeur naar Ab-majeur. Welke akkoorden komen ‘standaard’ voor in de toonsoort C-majeur? De volgende 7 akkoorden:

C (c-e-g), Dm (d-f-a), Em (e-g-b), F (f-a-c), G (g-b-d), Am (a-c-e) en Bdim (b-d-f).

Welke akkoorden komen ‘standaard’ voor in de toonsoort Ab-majeur? De volgende 7 akkoorden:

Ab (Ab-C-Eb), Bbm (Bb-Db-F), Cm (C-Eb-G), Db (Db-F-Ab), Eb (Eb-G-Bb), Fm (F-Ab-C) en Gdim (G-Bb-Db).

Zoals je ziet zijn er geen enkele spil-akkoorden tussen de toonsoorten C-majeur en Ab-majeur? Maar als je bijvoorbeeld in de toonsoort C-majeur het F-akkoord (F-A-C) aanpast naar Fm (F-Ab-C), dan heb je wel een gemeenschappelijk akkoord. Omdat je de toon A met een half hebt verlaagd naar de toon Ab, is er sprake van chromatiek. Deze aanpassing is heel normaal en gangbaar in de muziek. Waarom dit zo gangbaar is, laat ik nu buiten beschouwing.

Een akkoordenschema met een chromatische modulatie kan er als volgt uitzien:

C | F | G | C  | Fm | Db | Eb | Ab |.

Deze overgang klinkt vloeiend en soepel omdat je ook nu weer een akkoord gebruikt dat beide toonsoorten gemeenschappelijk hebben. Daarom is het een geleidelijke modulatie. Maar omdat je dat spil-akkoord hebt verkregen door één toon met een half te verlagen, noemen we de overgang een ‘chromatische modulatie’ en niet een ‘diatonische modulatie’.

Wat betekent enharmonische modulatie?

Bij een enharmonische modulatie moduleer je op basis van een ‘gemeenschappelijk klinkend‘ akkoord in de uitgangs- en de doeltoonsoort. Maar je schrijft het akkoord met andere notennamen op, afhankelijk van in welke toonsoort je zit.

Er is sprake van enharmonie wanneer je een toon of akkoord op twee verschillende manieren opschrijft. De schrijfwijze is verschillend, maar ze klinken hetzelfde. Dat is enharmonie. Dus de toon of het akkoord F# klinkt hetzelfde als Gb, maar je schrijft het anders op.

Stel je wilt een modulatie van de toonsoort C-majeur naar F#-majeur.

Je hebt dus één akkoord nodig dat zowel in de uitgangstoonsoort C-majeur als in doeltoonsoort F#-majeur voorkomt. Maar in beide toonsoorten schrijf je dat akkoord anders op.

Over het algemeen gebruik je één soort akkoord voor een enharmonische modulatie. Dat is het ‘verminderd-septiemakkoord’. Je schrijft dat op als dim7. Bijvoorbeeld het Ebdim7 akkoord, dat bestaat uit de 4 tonen: Eb-Gb-A-C. Dit akkoord moet ik wat toelichten.

Zoals ik zei kan je een Ebdim7 ook anders opschrijven, bijvoorbeeld D#-F#-A-C. Precies hetzelfde akkoord qua klank, maar alleen in de notatie anders. Je noemt het nu ook anders: D#dim7 en niet een Ebdim7. Ook kan je bij dat akkoord de volgorde van de 4 tonen veranderen. Bijvoorbeeld A-C-D#-F#. Verder klinkt een dim7-akkoord in een akkoordenschema het mooist als het akkoord dat erop volgt een halve toon hoger of lager ligt. Dus na een Ebdim7-akkoord volgt bijvoorbeeld een Dm-akkoord.

Oké, dit klinkt allemaal wat abstract en theoretisch. Nu een concreet voorbeeld.

Stel je speelt een akkoordenschema in C-majeur zoals: | C | Dm | Em | Ebdim7 | Dm | G | C |. We gaan niet het hele schema gebruiken, maar alleen de eerste helft. Dan kan je bijvoorbeeld op het moment dat je Ebdim7 speelt al meteen moduleren naar F#. In je hoofd denk je Ebdim7-akkoord eventjes om in andere tonen (D#-F#-A-C).  Je verandert daarna de volgorde van de tonen naar A-C-D#-F#, wat het Adim7-akkoord oplevert. Vervolgens speel je een akkoordenschema in F#-majeur zoals F#/A# | B | C# | F# |.

Dus je krijgt in totaal het volgende schema: C | Dm | Em | Ebdim7 = Adim7 | F#/A# | B | C# | F# |.

Je hebt nu een ‘gemeenschappelijk klinkend’ akkoord maar met een andere notatie gebruikt tussen twee toonsoorten. Zo’n overgang noemen we een ‘enharmonische modulatie’.

Samenvattend

Modulatie betekent kort gezegd: een verandering van de toonsoort. Een overgang van de ene toonsoort naar de andere toonsoort.

Toonsoort: de tonen van een toonladder waarmee je een heel muziekstuk maakt. Met die toonladdertonen maak je dus de melodie en de akkoorden.

Onthoud voor het gemak deze formule: melodie + akkoorden binnen een toonladder = toonsoort.

Het karakter van modulaties kan plotseling of geleidelijk zijn.

  1. Plotselinge modulatie: je hebt een verandering van toonsoort waarbij er géén gemeenschappelijk akkoord tussen de toonsoorten is. Er is geen vloeiende overgang van akkoorden.
  2. Geleidelijke modulatie: je hebt een verandering van toonsoort waarbij er wel gemeenschappelijke akkoorden tussen de toonsoorten zijn. Er is een vloeiende overgang.

Er zijn 3 soorten geleidelijke modulaties:

  1. Diatonische modulatie: Bij een diatonische modulatie moduleer je op basis van een ‘standaard gemeenschappelijk akkoord’ in de uitgangs- en de doeltoonsoort. Het spil-akkoord komt standaard voor in je Majeur- of mineurtoonsoort.
  2. Chromatische modulatie: Bij een chromatische modulatie moduleer je op basis van een ‘aangepast gemeenschappelijk akkoord’ in de uitgangs- en de doeltoonsoort. Je hebt dus niet de standaardakkoorden van je toonladder gebruikt. Je hebt een chromatische aanpassing gedaan.
  3. Enharmonische modulatie: Bij een enharmonische modulatie moduleer je op basis van een ‘gemeenschappelijk klinkend akkoord’ in de uitgangs- en de doeltoonsoort. Hoewel het akkoord in beide toonsoorten hetzelfde klinkt, wordt het anders genoteerd. Vandaar de term ‘enharmonisch’.

Ik kan me voorstellen dat deze theorie nog steeds lastig is als je geen speelvoorbeelden hebt. In de muziek geldt vaak: één keer voorspelen zegt meer dan 1000 woorden. Toch hoop ik dat ik je muziekinzicht wat meer heb vergroot!

Weet je nu meer door dit blog?

Ik ben Roy Harmanus, pianist, pianodocent en componist. In mijn blogs deel ik gratis mijn kennis om je vooruit te helpen.

Weet je nu door mijn blog meer of heb je vragen? Geef dan een like, doe een share of plaats onderaan een reactie.

Zoek je een privé pianoles, een online pianocursus of muziektheorieles, dan help ik je uiteraard ook graag verder!

Deze blogs wil je niet missen!

Wat betekent toonsoort in de muziek?

Muzikanten zeggen wel eens: "We spelen in de toonsoort C" of "kunnen we het stuk niet een toontje hoger spelen?" Wat bedoelen ze met 'toonsoort'? Hoe weet je in welke 'toonsoort' een muziekstuk staat? En wat heb je eraan?

Wat betekent modulatie in de muziek?

Modulatie is een verandering van de toonsoort en de term valt onder muziektheorie. Er zijn drie soorten modulaties: diatonisch, chromatisch en enharmonisch. In dit blog leg ik je meer daarover uit.

Piano spelen: hoe vaak moet je oefenen?

Hoe vaak moet je oefenen? Dat is lastig te beantwoorden. Dat hangt namelijk van veel factoren af en kan voor iedereen weer anders zijn. Ik geef je in dit blog globale adviezen voor beginners, gevorderden en professionals.

Hoe kan ik je helpen?

Privé Pianoles

  • Nieuw: Skypeles ook mogelijk
  • Persoonlijke aandacht, géén groepsles
  • Lessen zijn persoonlijk op maat
  • Verschillende genres: pop, jazz en klassiek
  • Verschillende richtingen: methode, noten en stukken
  • Antwoord op vragen buiten de les
  • Les op een topkwaliteit vleugel

“Hij let ook op kleine details en stimuleert je buiten de piano om muziek ook onderdeel te laten zijn van je dagelijks leven door te luisteren, je erin te verdiepen en het te voelen.”

Peter-Paul Kurstjens

Pianoles Online

  • Verschillende cursussen & niveaus
  • In je eigen tijd & op je eigen locatie
  • Handige PDF werksheets & FAQ
  • Easy-to-use digitale leeromgeving
  • Topkwaliteit video’s

“Het feit dat Roy is gestudeerd in de lichte en klassieke muziek maakt hem tot een zeer veelzijdige docent. Hij heeft veel theoretische kennis, en speelt zelf natuurlijk fantastisch.”

Nanny Kramers

Muziektheorie en solfège

  • 1-op-1 training solfège & theorie
  • Melodie-, harmonie- en ritmedictee’s
  • Voorbereiding toelatingsexamens
  • Gestructureerd lesplan op maat
  • Handige tools en ezelsbruggetjes

“Roy heeft me (als drummer!) uitstekend voorbereid voor het toelatingsexamen solfège aan het Rotterdams Conservatorium. Uiteindelijk behaalde ik een 8.8.”

Rens van den Akker

Privé Pianoles

  • Nieuw: Skypeles ook mogelijk
  • Persoonlijke aandacht, géén groepsles
  • Lessen zijn persoonlijk op maat
  • Verschillende genres: pop, jazz en klassiek
  • Verschillende richtingen: methode, noten en stukken
  • Antwoord op vragen buiten de les
  • Les op een topkwaliteit vleugel

“Hij let ook op kleine details en stimuleert je buiten de piano om muziek ook onderdeel te laten zijn van je dagelijks leven door te luisteren, je erin te verdiepen en het te voelen.”

Peter-Paul Kurstjens

Pianoles Online

  • Verschillende cursussen & niveaus
  • In je eigen tijd & op je eigen locatie
  • Handige PDF werksheets & FAQ
  • Easy-to-use digitale leeromgeving
  • Topkwaliteit video’s

“Het feit dat Roy is gestudeerd in de lichte en klassieke muziek maakt hem tot een zeer veelzijdige docent. Hij heeft veel theoretische kennis, en speelt zelf natuurlijk fantastisch.”

Nanny Kramers

Muziektheorie en solfège

  • 1-op-1 training solfège & theorie
  • Melodie-, harmonie- en ritmedictee’s
  • Voorbereiding toelatingsexamens
  • Gestructureerd lesplan op maat
  • Handige tools en ezelsbruggetjes

“Roy heeft me (als drummer!) uitstekend voorbereid voor het toelatingsexamen solfège aan het Rotterdams Conservatorium. Uiteindelijk behaalde ik een 8.8.”

Rens van den Akker

Laat een reactie achter!

0 0 stem
Artikelbeoordeling