Hoe zit een sonate van Mozart of Beethoven in elkaar?

Muziektheorie | 24 april 2020 | Roy Harmanus | Leestijd: 2 minuten

Wil je weten hoe het allegro van een sonate is opgebouwd? De structuur van een hoofdvorm? Welke elementen komen erin voor? Hoe is de muzikale ontwikkeling?

Hieronder laat ik je dat beknopt zien. Dit blog is geschreven voor conservatoriumstudenten.

Wat is een sonate?

Een sonate is een klassiek muziekstuk met meestal een vaste opbouw uit meerdere delen (meestal 3 of 4). Over het algemeen zijn dat de volgende 4 delen:

  1. Meestal een snel tempo getiteld ‘allegro’.
  2. Meestal een langzaam tempo getiteld ‘adagio’
  3. Meestal een ‘menuet’ of ‘scherzo’, soms gevolgd door een trio
  4. Meestal een snel tempo getiteld ‘allegro’

Een kleine of korte sonate wordt een sonatina of sonatine genoemd.

De sonate komt al in de 17e eeuw voor. Maar vooral vanaf de 18 eeuw wordt het een basisvorm voor het componeren van een klassiek muziekstuk.

De sonatevorm kom je ook met variaties bij 20e eeuwse componisten tegen. Vaak wordt de term ‘hoofdvorm’ in plaats van sonatevorm gebruikt.

In wat volgt bespreek ik alleen het eerste deel: het allegro.

Schematisch vormoverzicht

Toelichting termen

  • Expositie (A): Presentatie van thema 1 en 2. De toonsoort is eerst de Tonica en dan de Dominant. Alle thema’s worden afgerond door een cadens (IV-V-I).
  • Verwerking (B): Het materiaal van de Expositie (o.a. thema 1+2) wordt ‘verwerkt’. Dit gebeurt altijd in diverse toonsoorten, waarin op het einde (de Reprise) een modulatie voorkomt naar de Tonica. De Verwerking noem je ook wel ‘Doorwerking’. In het Classicisme (18e-19e eeuw) is de verwerking vaak kort (zie bijvoorbeeld Mozarts ‘Eine kleine Nachtmusik’), maar richting de Romantiek (19e eeuw) wordt de verwerking steeds belangrijker en uitgebreider (zie bijvoorbeeld Beethovens ‘Eroica’).
  • Reprise (A): Herhaling van de Expositie. Er vindt over het algemeen geen modulatie plaats (kan wel! zie Mozart ‘Sonate k545’, ‘Symfonie nr. 40’ en Beethovens ‘symfonie nr. 5’). De reprise bevat variaties om letterlijke herhaling te voorkomen. De Reprise (Re-expositie) noem je ook wel ‘Recapitulatie’. De Toonsoort is meestal de Tonica. Een sonate in mineur kan soms in zijn majeur eindigen (bv. c mineur wordt dan C majeur).
  • Thema 1 kenmerken: “to-the-point”, stevig, bestaande uit de drieklank van de Tonica. Thema kan worden opgedeeld in 1a en 1b (a + b verschillen enigszins van elkaar). Een thema 1 kan in de Expositie vooraf worden gegaan door een ‘Introductie’, vaak op de I of V trap (zie Haydns ‘symfonie nr. 103’).
  • Overgangszin: Modulatiezin. In majeur ga je naar de ‘Dominant’ en in mineur naar de ‘Parallel-toonsoort’.
  • Thema 2 kenmerken: “lyrisch”, verfijnd, staat in de Dominant of Parallel-toonsoort. Thema kan worden opgedeeld in 2a en 2b (a + b verschillen enigszins van elkaar).
  • Codetta/Slotzin: Einde van een deel. vaak vooraf gegaan door een triller. Codetta hergebruikt materiaal of bevat nieuw materiaal. Om de beweging af te remmen volgt op de Slotzin (vaak gebaseerd op een cadens) soms een slotbevestiging (= continue herhaling van V-I).
  • Verbindingszin: deze zin heeft vaak géén modulatie omdat de Reprise in de Tonica moet blijven. Wel bevat het variatie om saaiheid en letterlijke imitatie te voorkómen.
  • Coda/Slot: Definitieve  sluiting van het Allegro. Soms wordt een Reprise gevolgd door een Coda, welke bestaat uit eerder gebruikte elementen (van de codetta) of nieuwe elementen. Een Coda kan kort of erg lang zijn (zie Beethovens symfonie ‘Eroica’). Ze borduurt voort op eerder gebruikte elementen of er worden nieuwe elementen verwerkt. Dit deel kan soms ook doorwerking worden genoemd. (zie Beethovens ‘symfonie nr. 3’).

Gratis online pianoles uitproberen?

 Leer pianospelen en improviseren met akkoorden

Zonder noten & Praktisch

Ja, klinkt goed!

Weet je nu meer door dit blog?

Ik ben Roy Harmanus, pianist, pianodocent en componist. In mijn blogs deel ik gratis mijn kennis om je vooruit te helpen.

Was mijn blog waardevol? Like, share of reageren mag!

Zoek je een online piano cursus of privé pianoles?

Dan help ik je graag verder!

Online Piano Cursus

  • Akkoorden, begeleiden, pop tot jazz
  • Inc. persoonlijke begeleiding
  • Niet goed geld terug
  • In je eigen tijd & op je eigen locatie
Bekijk mijn online pianoles cursus

Privé Pianoles

  • Persoonlijke aandacht en maatlessen
  • Verschillende genres: pop, jazz en klassiek
  • Verschillende richtingen: methode, noten en stukken
  • Antwoord op vragen buiten de les
Bekijk mijn privé pianoles

Deze blogs wil je niet missen!

Wat betekent toonsoort in de muziek?

Muzikanten zeggen wel eens: "We spelen in de toonsoort C" of "kunnen we het stuk niet een toontje hoger spelen?" Wat bedoelen ze met 'toonsoort'? Hoe weet je in welke 'toonsoort' een muziekstuk staat? En wat heb je eraan?

Wat betekent modulatie in de muziek?

Modulatie is een verandering van de toonsoort en de term valt onder muziektheorie. Er zijn drie soorten modulaties: diatonisch, chromatisch en enharmonisch. In dit blog leg ik je meer daarover uit.

Laat een reactie achter!

0 0 stem
Artikelbeoordeling