5 tips om beter te improviseren in de jazz muziek

Jazz tip 1: Leer jazz principes geen trucjes

Leer eerst universele denk- en speelprincipes in plaats van specifieke ‘licks’. Dat is een technische muziekterm voor een vast patroon van noten. Die principes zijn instrumentonafhankelijk. Of je nu piano, gitaar of saxofoon speelt.

Licks zijn als de uitkomst van een berekening. Je kan de uitkomst onthouden, maar zonder inzicht in de berekening kom je niet ver. Als improvisator moet je weten hoe een lick is opgebouwd en welke redenering eraan ten grondslag ligt.

Waarom is dit belangrijk?

1. Als je de redenering begrijpt, kan je die aanpassen en nieuwe ideeën bedenken. Je creativiteit blijft dan beter stromen.
2. Je doorgrondt improvisaties van anderen sneller en past ze makkelijker toe. Dat is een vorm van reverse engineering.

Daarom is het belangrijk dat je niet alleen leert ‘wat je moet spelen’, maar ook ‘waarom het werkt’.

Jazz tip 2: Begin je jazz solo eenvoudig en bouw van daaruit verder (Bill Evans)

De belangrijkste tip die Bill Evans geeft is: “Begin eenvoudig met een paar tonen en bouw van daaruit verder. Speel vooral geen snelle complexe licks en trucjes die je eigenlijk niet begrijpt. Door zo’n oppervlakkige aanpak raak je verward.”

Een goed voorbeeld van een eenvoudige maar wereldberoemde solo is die van jazztrompetist Miles Davis. In het nummer So What opent Davis zijn solo met 2 simpele noten, van de hoge toon d naar de lage toon d. Die d keert geregeld terug. Dat maakt de herhaling zo krachtig. Luister hieronder vanaf 1:30 min.

Simpel beginnen dus. Maar hoe doe je dat precies?

Een mogelijke methode hiervoor is pattern improvisation, dat bekend is geworden door jazzlegende John Coltrane. Je begint met een motief, ook wel patroon genoemd, en past daarop variaties toe. Een patroon kan zo eenvoudig zijn als 4 noten. Ik geef een voorbeeld.

Stel je speelt een lied in de toonsoort C-majeur. Dan gebruik je de toonladder C-majeur. Kies uit die toonladder 4 tonen: c d e g.

1. Verander het ritme. Speel in ‘swing’ (lang kort ritme) of speel ‘straight’ (je normale achtste noten). Of varieer tussen twee 8ste noten en triolen (3 tonen in één tel).
2. Verander de volgorde van de tonen. Bijvoorbeeld: c e d g,  g e c d, etc.
3. Herhaal sommige tonen vaker. Bijvoorbeeld: g g e c d d c. Herhaling zorgt voor structuur en herkenning.
4. Verschuif deze vier tonen op de toonladder. Let op: je tonen zullen veranderen. Je denkt niet meer in specifieke tonen, maar je richt je op de ‘structuur’ van je motief. En de structuur van c d e g is omgezet naar cijfers: 1 2 3 5. Dus hoe ziet dat er concreet uit: c d e g | d e f a | e f g b, etc.
5. Voeg een ‘voorslag’ toe. Dat is een snelle noot die zich een halve toon boven of onder je gekozen toon bevindt. Bijvoorbeeld de D# of F voor de toon E.

Deze vijf variaties kun je onderling combineren. Elk gevarieerd motief kan weer dienen als nieuw motief, het nieuwe patroon waarop je dezelfde variaties opnieuw toepast. Zo ontstaan er heel veel mogelijkheden.

En dan zijn er nog minstens tien keer zoveel variaties denkbaar, zoals omspelingstonen, blue notes, ghost notes, leidtonen en cross rhythms.

Begin eenvoudig en bouw verder op wat je begrijpt.

Zoek je hiervoor een goed zelfstudieboek? Bekijk Patterns for Improvisation van Oliver Nelson. In mijn online jazz piano cursus behandel ik deze patronen ook.

Extra inspiratie nodig?

Luister naar hoe pianist Herbie Hancock vanuit het eenvoudige patroon 5 1 2 zijn solo opbouwt.

Luister zeker ook naar hoe de uitvinder van pattern improvisation, John Coltrane, zijn solo opbouwt in het nummer ‘Acknowledgement’ uit 1965. De patroonbenadering hoor je al direct vanaf het moment dat hij inzet.

Gebruik andere leerstrategieën als je merkt dat je aanpak niet werkt, en werk stap-voor-stap ieder probleem uit.

Misschien is je lick of melodie gewoon te moeilijk, een bekende studiefout. In dat geval is het verstandig om te kiezen voor pattern improvisation en je daar eerst volledig op te richten.

Het kan ook dat je te snel speelt. Begin dan in een rustig studietempo en verhoog je tempo geleidelijk. Als je geen tijd hebt om na te denken over wat je doet, welke tonen van het akkoord je speelt of welke variatie je toepast, dan speel je waarschijnlijk te snel.

Blijf werken van eenvoudig naar complex.

Muziekpassie ontstaat niet pas wanneer je moeilijke stukken kunt spelen. Als je niet kunt genieten van een simpel C-majeurakkoord of een mooi uitgevoerde toonladder, is het behulpzaam om je mindset te onderzoeken.

1. Muziek raakt omdat een speler aandacht geeft aan aanslag, timing, volume en klank. Dat kun je vanaf het begin ontwikkelen. Een paar goed gespeelde tonen kunnen al veel zeggingskracht hebben.
2. Langetermijndenken helpt om het oefenen vol te houden. Veel mensen onderschatten hoeveel tijd het kost om vaardig piano te spelen. Gevorderde spelers oefenen vaak 1,5 uur per sessie en professionals besteden minimaal 4 uur per dag. Lees ook mijn blog over hoe vaak je moet piano oefenen.

Plezier houdt het leerproces leefbaar. De rit is lang, dus waardeer elke kleine stap.

De tekst gaat hieronder verder…

Jazz tip 4: Blijf gemotiveerd en geduldig in je improvisatie

Bill Evans benoemt twee bekende valkuilen. Het is goed om je ervan bewust te zijn.

1. Je denkt dat improvisatie niet voor jou is weggelegd zodra iets niet meteen lukt, waardoor je stopt.
2. Je komt niet verder omdat je te weinig geduld hebt om het probleem echt uit te werken.

Jazz tip 5: Train als een jazz professional

Oefen zo vaak dat je vaardigheden een tweede natuur worden. Dan ben je niet afhankelijk van een goede dag en kun je steeds kwaliteit leveren.

Improvisaties van topmuzikanten als Keith Jarrett ontstaan niet zomaar. Ze lijken spontaan, maar zijn gebouwd op jaren van techniekstudie, variaties oefenen en ideeën ontwikkelen. Wie zegt “Ik doe gewoon wat!” vergeet vaak hoeveel stappen hij eerder heeft gememoriseerd. Dat is een vorm van expertise induced blindness: zodra we iets kunnen, zien we de weg ernaartoe niet meer.

Bill Evans’ vrouw vertelde dat hij dagelijks uren klassieke muziek studeerde, vooral Ravel en Debussy, om hun akkoorden te begrijpen. Pianisten als Brad Mehldau en Keith Jarrett verdiepen zich jarenlang in J. S. Bach om polyfonisch te leren improviseren. Jarrett nam zelfs complete Bachalbums op. Het vraagt simpelweg veel studie.

Zie hieronder Mehldau’s parafrase op Bach.

En Jarretts Old Man River waarin hij van jazz-blues naar Bachs meerstemmigheid gaat (vanaf 05:13 min.).

En Jarretts uitvoering van Bachs Franse Suite nr. 3.

Heb geen verkeerde verwachtingen. Er zijn behoorlijk wat voorwaarden om te kunnen improviseren. Creatieve ingevingen komen pas tot hun recht met een degelijke techniek, voldoende ideeën om mee te werken, kennis van variatietechnieken en veel speeluren.

Die tweede natuur is nodig omdat je je ideeën direct moet kunnen laten horen met je vingers.

Het vraagt simpelweg veel training. Succes en veel plezier.