Piano of vleugel kopen? De complete gids om zelf de kwaliteit te beoordelen

Een akoestische piano of vleugel kopen is een investering waar je jarenlang plezier van wilt hebben. Maar hoe herken je een goed instrument? Hoe beoordeel je de klank en aanslag, en welke technische gebreken kun je zelf ontdekken?

In deze uitgebreide koopgids ga ik verder dan algemene aankoopadviezen. Op basis van gespecialiseerde pianotechnische vakliteratuur, mijn eigen ervaring als pianist en pianodocent en inzichten uit mijn professionele netwerk van pianohandelaren en pianotechnici vertaal ik de belangrijkste kennis naar praktische controles. Je leert niet alleen waarop je moet letten, maar vooral hoe je zelf de muzikale kwaliteit en technische conditie van een piano kunt beoordelen.

De gids is geschikt voor beginnende en gevorderde pianisten die een nieuwe of tweedehands piano of vleugel willen kopen. Je hoeft hiervoor geen pianotechnicus te zijn. Je begint met een korte checklist en vindt daarna per onderwerp een heldere uitleg met concrete tests. Zo kun je instrumenten beter vergelijken en weet je wanneer een professionele keuring verstandig is.

Wil je daarnaast je pianospel verder ontwikkelen? Bekijk mijn online pianocursussen of de mogelijkheden voor privé pianoles in Tilburg.

1. Korte checklist: een piano kopen in 10 stappen

Gebruik deze checklist wanneer je een piano of vleugel gaat bekijken.

1. Type, formaat en uiterlijk: past een staande piano of vleugel bij je ruimte, interieur en muzikale wensen?
2. Budget en aankoopvoorwaarden: wat is je totale budget, inclusief transport en onderhoud, en welke garantie krijg je?
3. Verkoper en onderhoudsgeschiedenis: koop je bij een gespecialiseerde pianohandel of particulier? Wat weet je over het merk, bouwjaar en onderhoud?
4. Klankkwaliteit: spreekt de klankkleur je aan en klinken de lage, middelste en hoge tonen evenwichtig?
5. Dynamisch bereik: kun je zowel heel zacht als krachtig spelen, met controle over de nuances daartussen?
6. Aanslag en repetitie: reageren de toetsen soepel en gelijkmatig, ook bij zachte aanslagen en snelle toonherhalingen?
7. Dempers en pedalen: stoppen de tonen goed wanneer je toetsen loslaat en werken de pedalen zoals bedoeld?
8. Technische conditie: zie je beschadigingen, slijtage of roest en hoor je ongewenste bijgeluiden?
9. Onderhoud en plaatsing: welk onderhoud is nodig, hoe wordt het instrument vervoerd en waar komt het te staan?
10. Technische keuring: is een gebruikte piano vóór aankoop beoordeeld door een onafhankelijke pianotechnicus?

De checklist geeft je een eerste indruk. In de volgende hoofdstukken ontdek je hoe je deze eigenschappen kunt beoordelen en welke verschillen belangrijk zijn bij het vergelijken van instrumenten.

2. Piano of vleugel, nieuw of tweedehands: wat past bij jou?

2.1 Piano of vleugel?

Een staande piano neemt minder vloeroppervlak in beslag dan een vleugel. De snaren bevinden zich verticaal en de hamers bewegen naar de snaren toe. Deze hamers zijn met vilt beklede onderdelen die de snaren aanslaan en daarmee het geluid produceren.

Bij een vleugel liggen de snaren horizontaal en slaan de hamers van onderaf tegen de snaren.

Een belangrijk speeltechnisch verschil zit in het mechaniek: het geheel van bewegende onderdelen dat ervoor zorgt dat een ingedrukte toets een hamer tegen de snaren laat slaan.

Een vleugel heeft een dubbel repetitiemechaniek, waardoor je dezelfde toon opnieuw kunt aanslaan zonder de toets volledig omhoog te laten komen. Dit biedt vooral voordelen bij snelle toonherhalingen en subtiele aanslagcontrole.

Moderne staande piano's kunnen eveneens snelle toonherhalingen uitvoeren, maar hun mechaniek heeft een andere constructie.

Toch is een vleugel niet automatisch beter. Een goede staande piano kan muzikaal meer mogelijkheden bieden dan een kleine of slecht onderhouden vleugel.

Praktische controle:

• Probeer zowel een staande piano als een vleugel.
• Vergelijk het speelgevoel bij zachte en snelle passages.
• Speel op beide instrumenten dezelfde muziek.
• Houd rekening met de beschikbare ruimte en de klanksterkte in huis.

2.2 De afmetingen

Bij een staande piano is vooral de hoogte belangrijk; bij een vleugel de lengte.

Grotere instrumenten bieden doorgaans meer ruimte voor langere bassnaren en een groter effectief zangbodemoppervlak. De zangbodem is een grote, dunne houten plaat die meetrilt met de snaren en ervoor zorgt dat hun geluid goed hoorbaar wordt.

Langere bassnaren kunnen bijdragen aan een vollere en beter herkenbare klank van de lage tonen.

Vooral bij kleine vleugels is het verstandig de bas kritisch te beluisteren. Een goede hoge staande piano kan in dit register overtuigender klinken dan een kleine vleugel.

Groter betekent echter niet automatisch beter. Het ontwerp, de afstelling en de technische conditie blijven bepalend.

Praktische controle:

• Vergelijk de lage tonen van instrumenten met verschillende afmetingen.
• Speel dezelfde baspassage op meerdere piano's.
• Meet vooraf de ruimte waarin de piano komt te staan.
• Houd rekening met de pianokruk en, bij een vleugel, de ruimte voor het geopende deksel.

2.3 Nieuw of tweedehands?

Een nieuwe piano heeft geen geschiedenis van langdurige bespeling, maar moet wel goed zijn voorbereid en afgesteld. Een tweedehands instrument kan aantrekkelijk zijn omdat je binnen hetzelfde budget soms een piano uit een hogere kwaliteitsklasse kunt aanschaffen.

De leeftijd zegt niet alles over de conditie. Een piano van enkele tientallen jaren oud kan uitstekend functioneren wanneer hij goed is onderhouden. Een jonger instrument kan juist problemen vertonen door intensief gebruik of een ongunstig binnenklimaat.

Controleer daarom het merk, model en serienummer. Met dat laatste kun je doorgaans het bouwjaar achterhalen.

Vraag bij een tweedehands piano wanneer deze voor het laatst is gestemd en welke onderhoudswerkzaamheden zijn uitgevoerd. Stemmen betekent dat de spanning van de snaren wordt aangepast, zodat de tonen onderling weer zuiver klinken.

Wordt het instrument als 'gereviseerd' aangeboden, vraag dan welke onderdelen daadwerkelijk zijn hersteld of vervangen. Die term wordt niet altijd op dezelfde manier gebruikt.

Twijfel je nog of een akoestische piano, digitale piano of keyboard bij je past? In mijn artikel over piano leren spelen voor beginners bespreek ik de verschillende mogelijkheden.

2.4 Waar koop je een piano of vleugel?

Je kunt een piano kopen bij een gespecialiseerde pianohandel of rechtstreeks bij een particulier. Beide mogelijkheden hebben voor- en nadelen.

Een goede pianowinkel biedt deskundig advies, laat je verschillende instrumenten vergelijken en kan informatie geven over de technische voorbereiding en het onderhoud. Een aansluiting bij een brancheorganisatie kan een aanvullend aanknopingspunt zijn, maar vormt op zichzelf geen garantie voor de kwaliteit van een individuele piano.

Vraag bij de verkoper naar de onderhoudsgeschiedenis, de garantievoorwaarden en de mogelijkheden voor een onafhankelijke technische keuring. Een betrouwbare verkoper moet duidelijk kunnen uitleggen welke werkzaamheden aan het instrument zijn uitgevoerd.

Bij aankoop van een particulier ontbreken soms de dienstverlening en de zekerheden die een gespecialiseerde pianowinkel kan bieden. Daarom is het verstandig om een tweedehands instrument vóór aankoop door een onafhankelijke pianotechnicus te laten beoordelen.

Wettelijke garantie

Koop je als consument een piano bij een professionele verkoper in Nederland? Dan heb je recht op wettelijke garantie. Dit geldt ook voor tweedehands instrumenten. De piano moet voldoen aan wat je op basis van de overeenkomst, de verstrekte informatie en de omstandigheden redelijkerwijs mocht verwachten.

Er geldt in Nederland geen vaste algemene wettelijke garantietermijn van bijvoorbeeld twee jaar. Hoe lang je mag verwachten dat een piano goed functioneert, hangt onder meer af van de leeftijd, de staat, de prijs en wat de verkoper heeft toegezegd.

Een aanvullende commerciële garantie van een pianowinkel kan extra zekerheid bieden, maar vervangt je wettelijke rechten niet.

Bij een particuliere verkoop gelden andere regels voor consumentenbescherming. Leg daarom duidelijk vast wat de verkoper over de conditie van het instrument verklaart en laat bij voorkeur vooraf een technische keuring uitvoeren.

2.5 Bepaal je budget: denk verder dan de aanschafprijs

Bepaal vooraf hoeveel je aan een piano of vleugel wilt besteden. Houd daarbij niet alleen rekening met de aanschafprijs, maar ook met bijkomende kosten.

Denk aan het transport, een eventuele technische keuring, het stemmen na plaatsing en het onderhoud in de komende jaren. Bij een tweedehands instrument kunnen bovendien reparaties of werkzaamheden aan het mechaniek nodig zijn.

Vraag daarom niet alleen wat een piano kost, maar ook welk onderhoud je op korte termijn kunt verwachten.

Wil je nog niet direct een instrument aanschaffen? Sommige pianowinkels bieden huur, huurkoop of gespreide betaling aan. Controleer in dat geval de voorwaarden, de totale kosten en of betaalde huur bij een latere aankoop wordt verrekend.

Een nieuwe piano is niet automatisch onderhoudsvrij en een tweedehands piano hoeft geen hoge reparatiekosten met zich mee te brengen. De technische conditie en het onderhoudsverleden zijn belangrijker dan alleen de leeftijd.

Praktische controle:

• Bepaal je maximale aanschafbudget.
• Vraag welke kosten voor transport en plaatsing bij de prijs zijn inbegrepen.
• Informeer naar noodzakelijk onderhoud en eventuele reparaties.
• Vergelijk bij huur of gespreide betaling de totale kosten en contractvoorwaarden.

2.6 Uiterlijk en afwerking: past het instrument in je interieur?

Een piano of vleugel is niet alleen een muziekinstrument, maar ook een meubel dat een prominente plaats in huis kan innemen.

De kleur, afwerking en vormgeving spelen daarom een rol bij je keuze. Denk aan een zwarte hoogglanspiano, een instrument met een natuurlijke houtafwerking of een witte piano.

Bekijk niet alleen of het instrument mooi is, maar ook of de afmetingen aansluiten bij de beschikbare ruimte. Houd voldoende ruimte over om comfortabel te zitten en het instrument te gebruiken.

Controleer bij tweedehands piano's bovendien de buitenzijde op beschadigingen aan de lak, losse onderdelen of andere zichtbare gebreken. Maak daarbij onderscheid tussen cosmetische beschadigingen en problemen die de speelbaarheid of constructie beïnvloeden.

Laat de muzikale en technische kwaliteit uiteindelijk zwaarder wegen dan het uiterlijk. Een instrument dat prachtig in je interieur past, moet ook prettig spelen en goed klinken.

3. Klankkwaliteit beoordelen: klankkleur, volume en uitklinktijd

De klank is een van de belangrijkste redenen om voor een bepaalde piano te kiezen. Sommige instrumenten klinken helder en direct, terwijl andere een warmere of rondere klank hebben.

Naast je persoonlijke voorkeur kun je verschillende eigenschappen gericht onderzoeken.

Speel hiervoor bij voorkeur dezelfde passages op meerdere instrumenten. Zo ontdek je gemakkelijker welke verschillen werkelijk door de piano worden veroorzaakt.

3.1 Klankkleur of timbre

Timbre is de karakteristieke klankkleur van een instrument. Je kunt een piano bijvoorbeeld omschrijven als warm, helder, donker, rond of scherp.

Geen van deze eigenschappen is op zichzelf beter. Het gaat erom welke klank jou muzikaal aanspreekt.

Praktische controle:

1. Speel enkele afzonderlijke tonen in het midden van het klavier.
2. Speel dezelfde tonen zacht en vervolgens krachtiger.
3. Herhaal dit bij de lage en hoge tonen.
4. Vergelijk de klankkleur met andere piano's.

Let op tonen die opvallend scherp of dof klinken ten opzichte van aangrenzende toetsen. Dit kan wijzen op verschillen in de afstelling van de klank of slijtage van de hamerkoppen.

Een pianotechnicus kan de klankkleur tot op zekere hoogte aanpassen door het vilt van de hamers te bewerken. Dit heet intoneren. Het fundamentele klankkarakter wordt echter ook bepaald door de constructie van het instrument.

3.2 Dynamisch bereik

Een goede piano laat je niet alleen zacht of hard spelen, maar geeft je controle over alle nuances daartussen. Het verschil tussen de zachtste en hardste toon die je gecontroleerd kunt spelen, noemen we het dynamisch bereik.

Probeer een bekende melodie heel zacht te spelen en bouw de dynamiek geleidelijk op. Blijven alle tonen goed reageren? Kun je kleine verschillen in toonsterkte aanbrengen?

Vooral zacht spelen is een belangrijke test. Bij een slecht afgesteld mechaniek kunnen tonen wegvallen wanneer je de toetsen voorzichtig indrukt.

Praktische controle:

1. Speel een melodie zo zacht mogelijk.
2. Vergroot de toonsterkte geleidelijk.
3. Herhaal de melodie met een krachtige aanslag.
4. Let op de controle over de tussenliggende verschillen in toonsterkte.

Een groot bruikbaar dynamisch bereik geeft je meer vrijheid om muzikale frases vorm te geven.

3.3 Draagkracht en sustain

Draagkracht en sustain zijn twee verschillende eigenschappen.

Met draagkracht bedoelen we hoe goed een toon hoorbaar blijft binnen een muzikale passage. Denk bijvoorbeeld aan een melodie in de rechterhand die duidelijk boven een akkoordbegeleiding uitkomt.

Sustain is de tijd waarin een toon na de aanslag hoorbaar blijft uitklinken. Dit noemen we ook wel de uitklinktijd.

Praktische controle:

1. Speel een losse toon in het midden van het klavier en houd de toets ingedrukt.
2. Luister hoe de toon geleidelijk uitklinkt.
3. Vergelijk verschillende tonen.
4. Speel vervolgens een melodie met begeleiding en beoordeel of de melodie voldoende hoorbaar blijft.

Een toon die opvallend snel wegvalt, kan aanleiding zijn voor nader onderzoek. Houd er wel rekening mee dat de uitklinktijd bij lage, middelste en hoge tonen van nature verschilt.

3.4 Gelijkmatigheid tussen de registers

Met registers bedoelen we de verschillende toonhoogtegebieden van de piano: het lage, middelste en hoge register.

De lage tonen klinken anders dan de middelste en hoge tonen. Dat is normaal.

Belangrijker is dat deze gebieden muzikaal goed op elkaar aansluiten. Wanneer enkele tonen plotseling opvallend scherp, dof of zwak klinken, kan dat de samenhang van een melodie verstoren.

Praktische controle:

• Speel toonladders over meerdere octaven.
• Luister naar de overgang tussen de dikke, omwonden bassnaren en de overige snaren.
• Let op tonen die sterk afwijken van hun omgeving.
• Controleer of de laagste tonen een voldoende herkenbare toonhoogte hebben.

Speel dezelfde melodie ook eens in verschillende toonhoogtegebieden. Zo hoor je gemakkelijker hoe het instrument van karakter verandert.

3.5 De invloed van de ruimte

De akoestiek van een ruimte heeft veel invloed op hoe je een piano ervaart. In een showroom met harde vloeren en veel galm kan een instrument krachtiger en langer klinken dan in een woonkamer met gordijnen en gestoffeerde meubels.

Vergelijk instrumenten daarom bij voorkeur in dezelfde ruimte. Bij een vleugel kun je ook luisteren naar het verschil tussen een geopend en gesloten deksel.

Bedenk dat de klank die je in de winkel hoort niet noodzakelijk precies hetzelfde zal zijn wanneer de piano bij jou thuis staat.

4. Aanslag en speelgevoel testen: van zachte tonen tot snelle passages

Een piano kan prachtig klinken, maar wanneer de toetsen niet goed reageren, wordt het moeilijk om nauwkeurig te spelen.

Een goed mechaniek moet betrouwbaar functioneren bij zowel zachte aanslagen als snelle passages. Daarbij is vooral de gelijkmatigheid belangrijk.

4.1 Toetsweerstand en wrijving

Een toets biedt bij het indrukken een bepaalde weerstand. De ene piano speelt van nature wat zwaarder dan de andere.

Een zware aanslag is niet automatisch verkeerd. Het is belangrijk onderscheid te maken tussen de normale toetsweerstand en ongewenste wrijving: de weerstand die ontstaat wanneer bewegende onderdelen langs elkaar bewegen.

Een relatief zware toets kan soepel en goed controleerbaar zijn. Een lichte toets die stroef beweegt, kan juist minder prettig spelen.

Praktische controle:

1. Speel langzaam afzonderlijke tonen.
2. Vergelijk de weerstand tussen aangrenzende toetsen.
3. Laat de toetsen los en controleer of ze direct terugkomen.
4. Let op toetsen die opvallend stroef, traag of sponsachtig aanvoelen.

4.2 Aanslaggevoeligheid

Een goede aanslag merk je vooral wanneer je heel zacht speelt. Je wilt dat iedere toets betrouwbaar reageert, ook wanneer je weinig kracht gebruikt.

Speel enkele tonen meerdere keren zo zacht mogelijk. Valt er af en toe een toon weg, terwijl je de toets wel volledig indrukt? Dan kan het mechaniek onderhoud of regulatie nodig hebben.

Regulatie betekent dat een pianotechnicus de bewegende onderdelen van het mechaniek nauwkeurig afstelt, zodat alle toetsen goed functioneren.

Controleer ook of je de toonsterkte gemakkelijk en geleidelijk kunt veranderen. Juist deze gevoeligheid maakt expressief pianospel mogelijk.

4.3 Repetitie

Wanneer je dezelfde toets snel achter elkaar indrukt, wil je dat iedere aanslag duidelijk hoorbaar is. Dit noemen we repetitie.

Bij een vleugel werkt snelle toonherhaling doorgaans gemakkelijker dan bij een staande piano. Een moderne vleugel heeft namelijk een dubbel repetitiemechaniek, waarmee je dezelfde toon opnieuw kunt aanslaan zonder de toets volledig te laten terugkomen.

Moderne staande piano's kunnen eveneens snelle toonherhalingen uitvoeren, maar hun mechaniek werkt anders. Hoe goed een instrument repeteert, hangt bovendien af van de kwaliteit, de afstelling en de technische conditie van het mechaniek.

Praktische controle:

1. Kies een toets in het midden van de piano.
2. Speel deze enkele keren snel achter elkaar.
3. Herhaal dit terwijl je zacht speelt.
4. Controleer of iedere aanslag een duidelijke toon oplevert.

Slaat de piano af en toe een toon over of reageert de toets traag? Dan kan het mechaniek onderhoud nodig hebben.

4.4 Gelijkmatigheid van het klavier

Het klavier is het geheel van witte en zwarte toetsen waarop je speelt.

Speel over het gehele klavier en let op verschillen tussen de toetsen.

Blijven bepaalde toetsen hangen? Voelen sommige toetsen aanzienlijk zwaarder aan of komen ze langzamer omhoog? Kijk ook of de toetsen ongeveer op gelijke hoogte liggen.

Een geringe zijdelingse beweging van de toetsen is normaal. Wanneer toetsen duidelijk rammelen of veel speling hebben, kunnen de vilten toetsbussen versleten zijn. Dit zijn kleine vilten voeringen die ervoor zorgen dat de toetsen soepel bewegen zonder te veel zijwaartse speling.

Dergelijke problemen zijn vaak herstelbaar. De omvang van het benodigde onderhoud moet wel worden vastgesteld.

Een toonladder over meerdere octaven is een handige manier om het klavier te testen. Wil je tegelijkertijd aan je speeltechniek werken? Lees dan mijn 8 tips om effectief toonladders te oefenen op de piano.

5. De pedalen en dempers controleren: hoe werken ze en wat moet je testen?

De pedalen bepalen mede hoe je tonen kunt laten doorklinken en de klank kunt beïnvloeden.

De dempers zijn met vilt beklede onderdelen die de trillende snaren tot stilstand brengen wanneer je een toets loslaat.

Moderne akoestische piano's hebben doorgaans twee of drie pedalen, waarvan de functie per instrument kan verschillen.

5.1 Het rechterpedaal: demperpedaal

Het rechterpedaal tilt de dempers van de snaren, zodat tonen kunnen blijven doorklinken nadat je de toetsen hebt losgelaten.

Praktische controle:

1. Speel een akkoord en houd de toetsen ingedrukt.
2. Druk het rechterpedaal in.
3. Laat de toetsen los en luister of het akkoord blijft klinken.
4. Laat vervolgens het pedaal los en controleer of de klank wordt afgedempt.

Controleer daarnaast enkele losse tonen zonder pedaal. Deze moeten na het loslaten van de toets goed stoppen.

De hoogste tonen van een piano hebben doorgaans geen dempers. Dat is normaal.

5.2 Het linkerpedaal

Bij een staande piano worden met het linkerpedaal doorgaans de hamers dichter bij de snaren gebracht. Hierdoor wordt de beschikbare afstand waarover de hamers bewegen verkort en verandert het speelgevoel, wat zachter spelen kan vergemakkelijken.

Bij een vleugel verschuift het mechaniek zijdelings. De hamers raken daardoor een andere plaats op de snaren en een ander gedeelte van hun eigen viltbekleding, wat de klankkleur kan veranderen. Dit pedaal wordt het una-cordapedaal genoemd.

Speel een korte passage met en zonder linkerpedaal. Luister naar het verschil in klank en controleer of het pedaal soepel functioneert.

5.3 Het middenpedaal

Het middenpedaal heeft niet bij iedere piano dezelfde functie.

Bij veel staande piano's is dit een studiepedaal. Een strook vilt wordt tussen de hamers en de snaren geplaatst, waardoor het geluid sterk wordt gedempt.

Bij andere instrumenten kan het middenpedaal bepaalde lage tonen laten doorklinken.

Veel moderne vleugels hebben een sostenutopedaal. Hiermee kun je geselecteerde tonen laten doorklinken, terwijl andere tonen normaal worden gedempt.

Vraag daarom altijd welke functie het middenpedaal heeft en probeer deze uit.

6. De technische conditie controleren: slijtage, snaren, hamers en mogelijke gebreken

Naast de klank en het speelgevoel is ook de technische conditie belangrijk. Een nieuwe piano moet goed zijn afgewerkt en afgesteld. Bij tweedehands instrumenten speelt bovendien de slijtage door jarenlang gebruik een rol.

Een piano bestaat uit duizenden onderdelen. Sommige problemen zijn eenvoudig op te lossen, terwijl andere pas tijdens een technische inspectie aan het licht komen.

Je kunt als koper veel waarschuwingssignalen herkennen. Maak daarbij onderscheid tussen wat je zelf ziet of hoort en de mogelijke technische oorzaak. Een doffe bastoon kan bijvoorbeeld verschillende oorzaken hebben. Het is daarom niet verstandig om op basis van één verschijnsel meteen een technische conclusie te trekken.

6.1 Hamers en hamervilt

De hamers zijn bekleed met speciaal vilt en slaan tegen de snaren wanneer je een toets indrukt.

Door langdurig gebruik ontstaan groeven op de plaatsen waar de snaren worden geraakt. Enige slijtage is normaal. Diepe groeven of sterk afgeplatte hamers kunnen de klank echter beïnvloeden.

Waar moet je op letten?

• Diepe groeven in het hamervilt.
• Opvallend grote verschillen tussen hamerkoppen.
• Zeer weinig resterend vilt.
• Afzonderlijke tonen die ongewoon scherp of hard klinken.

Een pianotechnicus kan beoordelen of de hamers opnieuw gevormd, geïntoneerd of vervangen moeten worden.

6.2 Snaren

Een piano heeft doorgaans meer dan tweehonderd snaren. In het midden- en hoge register bestaan deze meestal uit blank staal. De bassnaren hebben doorgaans een stalen kern met een koperen omwikkeling.

Bij oudere instrumenten kunnen de snaren verkleuren of corroderen. Corrosie is aantasting van metaal, bijvoorbeeld door roestvorming.

Lichte verkleuring of oppervlakkige roest is niet automatisch een probleem. Ernstige corrosie kan daarentegen het risico op snaarbreuk vergroten.

Waar moet je op letten?

• Sterke roestvorming.
• Ontbrekende of gebroken snaren.
• Veel nieuw uitziende snaren tussen oudere snaren.
• Lage tonen die opvallend dof, kort of rammelend klinken.

Een enkele vervangen snaar hoeft geen reden tot bezorgdheid te zijn. Wanneer veel snaren zijn vervangen, is het verstandig naar de oorzaak te vragen.

6.3 De zangbodem

De zangbodem is een groot houten klankelement dat via de kammen door de snaren in trilling wordt gebracht. Omdat de zangbodem veel meer lucht in beweging brengt dan de snaren afzonderlijk, speelt hij een belangrijke rol in de geluidsproductie.

Bij oudere piano's kunnen scheuren in de zangbodem voorkomen. Zo'n scheur betekent niet automatisch dat het instrument onbruikbaar is.

Belangrijker is of de constructie stabiel blijft en of de klank wordt beïnvloed.

Waar moet je op letten?

• Duidelijk zichtbare scheuren.
• Ratelende of zoemende bijgeluiden.
• Tonen die opvallend snel wegvallen.
• Eerdere reparaties aan de zangbodem.

De zangbodem heeft doorgaans een lichte bolling, ook wel crown genoemd. De aanwezigheid van die bolling is echter geen zelfstandig bewijs van een goede zangbodem.

Laat bij twijfel de conditie van de zangbodem en de ondersteunende houten ribben onderzoeken.

6.4 Het stemblok en de stempennen

Het stemblok is een stevig houten onderdeel waarin de metalen stempennen zijn verankerd. Om een piano te stemmen, draait de pianostemmer deze pennen, waardoor de spanning en dus de toonhoogte van de snaren verandert.

De pennen moeten voldoende stevig in het stemblok vastzitten om de snaren op de juiste spanning te houden.

Wanneer de stempennen onvoldoende grip hebben, kan een piano moeilijk op stemming blijven.

Dit is vooral bij oudere instrumenten een belangrijk aandachtspunt.

Waar moet je op letten?

• Een piano die kort na een stembeurt sterk ontstemd raakt.
• Grote verschillen in toonhoogte tussen snaren die bij dezelfde toets horen.
• Een onbekende of problematische stemgeschiedenis.

Een ontstemde piano heeft niet automatisch een versleten stemblok. Ook veranderingen in luchtvochtigheid kunnen de stemming beïnvloeden.

De conditie van het stemblok kan alleen betrouwbaar worden beoordeeld door een pianotechnicus, die onder andere de weerstand van de stempennen controleert.

6.5 De kammen

De kammen zijn houten onderdelen die de trillingen van de snaren doorgeven aan de zangbodem. Op deze kammen zitten metalen pinnen die de snaren op hun plaats helpen houden.

Door langdurige belasting kunnen scheuren ontstaan rond deze kampinnen. Kleine haarscheuren komen voor bij gebruikte instrumenten en hoeven niet ernstig te zijn.

Grotere scheuren kunnen ertoe leiden dat kampinnen verschuiven, waardoor de snaren onvoldoende worden ondersteund.

Waar moet je op letten?

• Grotere scheuren rond de kampinnen.
• Zichtbaar verschoven kampinnen.
• Opvallend zwakke of afwijkend klinkende tonen.

Vooral beschadigingen aan de kam waarop de bassnaren rusten verdienen aandacht. Een pianotechnicus kan beoordelen of herstel noodzakelijk is.

6.6 Het gietijzeren frame en de dragende constructie

Het gietijzeren frame is een groot metalen onderdeel dat samen met de houten constructie de enorme spanning van de snaren helpt opvangen.

Ernstige beschadigingen aan deze onderdelen komen relatief weinig voor, maar kunnen grote gevolgen hebben voor de bruikbaarheid van het instrument.

Waar moet je op letten?

• Zichtbare scheuren in het metalen frame of dragende houten onderdelen.
• Beschadigde of instabiele poten.
• Opvallende vervormingen van de constructie.

Probeer deze onderdelen nooit zelf te verstellen of te repareren. Bij vermoedelijke constructieve schade is een professionele inspectie noodzakelijk.

6.7 Het mechaniek en de regulatie

Het mechaniek bestaat uit een nauwkeurig samenspel van bewegende onderdelen. Wanneer je een toets indrukt, zorgt dit systeem ervoor dat een hamer tegen de bijbehorende snaren slaat.

Door gebruik en slijtage kunnen de onderlinge afstellingen veranderen. Het opnieuw afstellen van deze onderdelen heet reguleren.

Waar moet je op letten?

• Toetsen die blijven hangen.
• Onregelmatige of vertraagde aanslagen.
• Tonen die bij zacht spelen wegvallen.
• Problemen met snelle toonherhalingen.
• Hinderlijke tikken of andere geluiden vanuit het mechaniek.

Veel van deze problemen zijn herstelbaar. Een pianotechnicus kan bepalen of regulatie voldoende is of dat onderdelen vervangen moeten worden.

6.8 De dempers

De dempers zorgen ervoor dat snaren stoppen met trillen wanneer je een toets loslaat.

Bij slijtage of een verkeerde afstelling kunnen tonen ongewenst blijven doorklinken.

Speel afzonderlijke tonen kort aan zonder pedaal. Luister of de klank goed stopt zodra je de toets loslaat.

Let daarbij op zoemende bijgeluiden en tonen die opvallend lang blijven klinken. Houd rekening met de hoogste tonen, die doorgaans geen dempers hebben.

6.9 De toetsen en het klavier

De toetsen zijn houten hefboompjes die bewegen rond een balanspunt. Ze worden op hun plaats gehouden door metalen geleidepennen met vilten voeringen.

Na langdurig gebruik kunnen deze vilten voeringen, de toetsbussen, slijten. Hierdoor kunnen toetsen te veel bewegingsruimte krijgen of gaan rammelen.

Waar moet je op letten?

• Toetsen die scheef staan of blijven hangen.
• Opvallende zijdelingse speling.
• Beschadigd of ontbrekend toetsbeleg, de afwerking boven op de toetsen.
• Ongelijke hoogte van aangrenzende toetsen.

Beschadigd toetsbeleg is niet hetzelfde als een slecht functionerend mechaniek. Maak daarom onderscheid tussen uiterlijke beschadigingen en technische problemen.

6.10 Wanneer is een technisch gebrek ernstig?

Niet ieder gebrek betekent dat je een piano moet afwijzen.

Een beschadigde toets, een enkele gebroken snaar of een verkeerd afgestelde demper kan vaak worden hersteld.

Problemen met het stemblok, ernstige beschadigingen aan kammen of scheuren in dragende constructies kunnen veel ingrijpender zijn.

De belangrijkste vraag is daarom niet alleen of er een gebrek aanwezig is, maar ook wat de oorzaak is en welke werkzaamheden nodig zijn om het instrument weer goed te laten functioneren.

Laat dit bij een serieuze tweedehands aankoop beoordelen door een onafhankelijke pianotechnicus.

7. Piano onderhouden en plaatsen: stemmen, luchtvochtigheid en transport

Een akoestische piano heeft regelmatig onderhoud nodig. Daarnaast heeft de omgeving waarin het instrument staat invloed op de stemming, de klank en de technische conditie.

7.1 Stemmen

Een akoestische piano raakt na verloop van tijd ontstemd, ook wanneer er weinig op wordt gespeeld.

Bij het stemmen past een pianostemmer de spanning van de snaren aan, zodat de tonen weer zuiver ten opzichte van elkaar klinken.

Een belangrijke oorzaak van ontstemming is een verandering in luchtvochtigheid. Het hout van de piano reageert hierop, waardoor ook de spanning van de snaren kan veranderen.

Voor veel thuisinstrumenten zijn één tot twee stembeurten per jaar een gebruikelijk uitgangspunt. De benodigde frequentie hangt af van het gebruik, de conditie en de stabiliteit van het binnenklimaat.

Nieuwe of recent opnieuw besnaarde piano's kunnen aanvankelijk vaker gestemd moeten worden.

7.2 Regulatie en intonatie

Stemmen is niet hetzelfde als reguleren of intoneren.

Bij stemmen worden de toonhoogten van de snaren op elkaar afgestemd. Bij reguleren wordt de werking van de toetsen en hamers nauwkeurig afgesteld. Bij intoneren worden de eigenschappen van het hamervilt aangepast om de klankkleur te beïnvloeden.

Een piano kan dus goed gestemd zijn, terwijl de toetsen toch ongelijkmatig aanvoelen of bepaalde tonen opvallend scherp klinken.

Vraag bij een tweedehands instrument daarom niet alleen naar de laatste stembeurt, maar ook naar het onderhoud van het mechaniek en de hamers.

7.3 Luchtvochtigheid en temperatuur

Een piano bevat veel houten en vilten onderdelen die reageren op veranderingen in het binnenklimaat.

Grote schommelingen in luchtvochtigheid kunnen invloed hebben op de stemming, speelbaarheid en technische conditie.

Een relatieve luchtvochtigheid van ongeveer 40 tot 50 procent wordt vaak als geschikt uitgangspunt gehanteerd. Vooral een stabiel binnenklimaat is belangrijk.

Een hygrometer, een klein meetinstrument voor de luchtvochtigheid, kan helpen om deze in de gaten te houden.

7.4 De juiste plaats in huis

Een piano hoeft niet noodzakelijk tegen een binnenmuur te staan. Ook plaatsing bij een buitenmuur kan verantwoord zijn, zolang de temperatuur en luchtvochtigheid voldoende stabiel blijven.

Vermijd vooral directe warmtebronnen, langdurig zonlicht en vochtige ruimten.

Heb je vloerverwarming, laat dan beoordelen welke maatregelen nodig zijn om het instrument tegen langdurige warmte en uitdroging te beschermen.

Houd daarnaast rekening met de ruimteakoestiek: de invloed die de grootte, vorm en inrichting van een ruimte hebben op het geluid.

Een piano die in een showroom prachtig klinkt, kan in een kleine woonkamer veel krachtiger overkomen.

7.5 Transport en acclimatisatie

Een akoestische piano is zwaar en kwetsbaar. Laat het transport daarom bij voorkeur uitvoeren door een gespecialiseerd pianotransportbedrijf.

Na de verhuizing moet het instrument vaak wennen aan de temperatuur en luchtvochtigheid van de nieuwe ruimte. Dit noemen we acclimatisatie.

Wanneer het binnenklimaat duidelijk verschilt van de vorige locatie, is het doorgaans verstandig enige tijd te wachten met stemmen.

Bespreek het geschikte moment met de pianotechnicus.

8. Wanneer schakel je een pianotechnicus in?

Bij het kopen van een gebruikte piano is een onafhankelijke technische inspectie sterk aan te raden, ook wanneer je het instrument bij een gespecialiseerde pianowinkel aanschaft.

Dat geldt vooral wanneer de onderhoudsgeschiedenis onbekend is, het instrument jarenlang niet is gestemd of er aanwijzingen zijn voor technische problemen.

Een pianist kan de klank en speelbaarheid zelf beoordelen. Maar de conditie van bijvoorbeeld het stemblok of de dragende constructie vraagt om technische kennis.

Een pianotechnicus kan onder andere controleren:

1. Of het instrument voldoende stemvast is en de snaren hun stemming goed vasthouden.
2. Of de zangbodem, de kammen en de constructie in goede conditie zijn.
3. Hoe ernstig de slijtage van de hamers en het mechaniek is.
4. Of het klavier en de bewegende onderdelen goed zijn afgesteld.
5. Of de dempers en pedalen correct functioneren.
6. Welke onderhouds- of herstelwerkzaamheden noodzakelijk zijn.

Vraag bij voorkeur om een schriftelijke beoordeling waarin onderscheid wordt gemaakt tussen noodzakelijk onderhoud en eventuele verbeteringen. Laat waar mogelijk ook aangeven welke kosten op korte termijn te verwachten zijn.

Een onafhankelijke keuring geeft je meer zekerheid over de technische staat en helpt voorkomen dat je een instrument koopt waarvan de werkelijke conditie onvoldoende bekend is.

9. Van eerste bezichtiging tot aankoop: een praktisch stappenplan

Je weet nu waar je op moet letten bij het beoordelen van een piano of vleugel. Met het volgende stappenplan kun je gericht instrumenten vergelijken.

Stap 1. Bepaal je wensen en budget

Bepaal welk type instrument je zoekt en welke muzikale eigenschappen voor jou belangrijk zijn.

Houd rekening met de beschikbare ruimte, het uiterlijk en je totale budget. Reserveer daarbij ook geld voor transport, stemmen en eventueel noodzakelijk onderhoud.

Stap 2. Kies een verkoper en vergelijk instrumenten

Bezoek bij voorkeur meerdere gespecialiseerde pianowinkels of vergelijk geschikte instrumenten bij particuliere verkopers.

Probeer meerdere piano's of vleugels en speel zoveel mogelijk dezelfde passages. Zo krijg je een beter beeld van de verschillen in klank en aanslag.

Noteer eventueel per instrument hoe je de klankkleur, het zachte spel en het speelgevoel ervaart. Zo kun je ook na meerdere bezichtigingen een betrouwbare vergelijking maken.

Stap 3. Test de muzikale eigenschappen

Gebruik de controles uit hoofdstuk 3 en 4.

Speel bijvoorbeeld een rustige melodie, een krachtige akkoordpassage en een fragment met snelle toonherhalingen. Door deze op ieder instrument te herhalen, merk je beter welke piano jou de meeste muzikale mogelijkheden biedt.

Stap 4. Onderzoek de onderhoudsgeschiedenis

Vraag bij een tweedehands piano naar het bouwjaar, uitgevoerde reparaties en periodiek onderhoud.

Controleer ook wat een verkoper precies bedoelt wanneer een instrument als gereviseerd of opnieuw afgesteld wordt aangeboden.

Vraag bij aankoop via een pianowinkel naar de garantievoorwaarden en de werkzaamheden die vóór levering nog worden uitgevoerd.

Stap 5. Controleer de technische conditie

Gebruik de aandachtspunten uit hoofdstuk 6. Kijk naar zichtbare slijtage en beschadigingen en let op onregelmatigheden tijdens het spelen.

Controleer ook het uiterlijk en de afwerking, maar maak onderscheid tussen cosmetische schade en technische problemen.

Probeer geen onderdelen zelf te demonteren wanneer je niet weet hoe dit veilig moet. Laat de verkoper of een pianotechnicus de binnenkant toegankelijk maken.

Stap 6. Laat een technische keuring uitvoeren

Heb je een geschikte tweedehands piano gevonden? Laat de technische conditie beoordelen voordat je definitief beslist.

Vraag welke werkzaamheden noodzakelijk zijn om het instrument goed te laten functioneren en welk onderhoud in de komende jaren te verwachten is.

Een onafhankelijke beoordeling is ook zinvol wanneer de verkoper aangeeft dat het instrument volledig is nagekeken.

Stap 7. Controleer de voorwaarden en maak je keuze

Vergelijk de muzikale eigenschappen, de technische staat en de verwachte onderhoudsbehoefte.

Controleer voordat je koopt wat precies bij de prijs is inbegrepen. Denk aan transport, plaatsing, de eerste stembeurt en eventuele aanvullende garantie.

Bespreek bij huur, huurkoop of gespreide betaling de totale kosten en de voorwaarden voor beëindiging of overname.

De beste piano is niet noodzakelijk het duurste of grootste instrument. Belangrijker is dat hij muzikaal bij je past en voldoende mogelijkheden biedt voor je verdere ontwikkeling.

Tot slot: kies een piano waarop je kunt groeien

Een goede piano moet je uitnodigen om te spelen. Of je nu beginner bent of al jarenlang piano speelt, een instrument met een betrouwbare aanslag en voldoende muzikale mogelijkheden helpt je om je techniek en expressie verder te ontwikkelen.

Neem daarom de tijd om verschillende instrumenten uit te proberen. Luister bewust naar de klank en onderzoek hoe de toetsen en het mechaniek op jouw manier van spelen reageren.

Bij een tweedehands piano is het verstandig om daarnaast een onafhankelijke pianotechnicus te raadplegen. Zo vergroot je de kans dat je een instrument aanschaft waarop je jarenlang met plezier kunt spelen.

Heb je een geschikte piano of vleugel gevonden en wil je er muzikaal meer uit halen? Met mijn online pianocursussen en privé pianoles in Tilburg ontwikkel je meer inzicht, techniek en vrijheid aan de piano.

Literatuur

• Brouwer, Bob. Pianistisch perspectief: Toonaangevende analyse van de pianotechniek volgens de inzichten van Tobias Matthay. Budel: Uitgeverij Damon, 2006.
• Fine, Larry. The Piano Book: Buying & Owning a New or Used Piano. 4e editie. Boston: Brookside Press, 2001.
• Giordano, Nicholas J. Physics of the Piano. Oxford: Oxford University Press, 2010.
• Palmieri, Robert, red. Piano: An Encyclopedia. 2e editie. New York en Londen: Routledge, 2003.
• Pinksterboer, Hugo. Tipboek piano en vleugel. Haarlem: The Tipbook Company bv, 2000.
• Rowland, David, red. The Cambridge Companion to the Piano. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.